Aflevering 12 – Vlechtwerk
Door Jaap Bakker
Bijzondere rijmschema’s vind je in het werk van Drs. P te over. Ik ben al geruime tijd bezig met het verzamelen en beschrijven van al zijn circa vijfhonderd liedteksten (‘de Polzer-500’) en kom steeds weer voor verrassingen te staan. Zo stuitte ik op een kort lied uit de musical-achtige productie Middelpracht en Eeuwse Praal, waarin ‘de handenman’ figureert. Dat is een Quasimodo-achtig personage dat er ’s nachts op uit gaat om de handen van gehangenen af te zagen en overdag te verkopen. Zulke objecten werden namelijk door inbrekers gebruikt om te voorkomen dat ze tijdens hun werk betrapt werden. Handenhandel was uiteraard illegaal zodat de bedrijver het risico liep zelf aan de galg te eindigen.
Drs. P geeft de handenman een liedtekst met een extreem gecompliceerd, nooit eerder vertoond rijmschema dat we kunnen omschrijven als ‘viervoudig omarmend alternerend schakelrijm’. Hoe zou dat klinken?
Lees onderstaande regels hardop en vorm uw oordeel.
HANDENMANSLIED
Een kruispunt ergens in het veld
Een lange, vreugdeloze nacht
Een vogel die zijn zielerust
Niet vinden kan
Het kreunen van het moede hout
De kille dans van wind en dood
De geur van een gehangen mens
Daar houd ik van
En op mijn handelswaar belust
Ga ik op heimelijke jacht
De duivel heeft met zilvergeld
Mij in zijn ban
Ik leef op de fatale grens
En eens word ik hun lotgenoot
Dan hang ik hoog en zwart en koud
De handenman
U zult het met mij eens zijn: deze tekst is stilistisch zeldzaam gaaf. De gedachtengang is helder en de woordkeus is zuiver en ongekunsteld, zonder ook maar één archaïsme of stuntrijm. De coupletjes worden bijeengehouden door een dun lint van an-rijmen – tot je beter kijkt en het gecompliceerde klankenvlechtwerk ontdekt, dat ik in het plaatje bovenaan heb gevisualiseerd. Drs. P heeft dat stramien van tevoren uitgedacht en de hele tekst eromheen gebouwd. Het moet een enorm gepuzzel zijn geweest om er een vloeiend verhaal van te maken.
Waarom deed de doctorandus al die moeite? De meeste rijmwoorden staan zo ver van elkaar dat er nauwelijks nog een klank-echo waarneembaar is, dus een esthetisch of muzikaal effect zal niet zijn oogmerk zijn geweest. Wel heeft hij ongetwijfeld genoegen beleefd aan het verstoppen van zo’n gesofisticeerde structuur onder een oppervlaktelaag van eenvoudige woorden. Maar vooral heeft het stramien hem geholpen bij het schrijven. Drs. P heeft hier de zogeheten heuristische functie van het rijm benut: beperking van expressiemogelijkheden scherpt de blik, nood maakt vindingrijk. Hij heeft in zijn dichterscarrière heel vaak de beperking gezocht om zijn creativiteit op te stuwen: parodieën (waarvan het origineel de kaders schept), thematische reeksen (lichaamsdelen, leestekens, groente- en fruitsoorten), opgegeven onderwerpen (‘Heinz, kun je voor volgende week een lied maken over veerponten?’) en last but not least: veeleisende rijmschema’s.